Terug naar 't begin van de eeuw...
...het begin van de film.
We gaan 't hebben over de eerste films en hun publiek.
Maar ook over de figuren op de achtergrond: Schrijvers, kunstenaars...
...die reikhalzend naar 't filmtijdperk en de moderne wereld uitkeken.
HET ELECTRISCH LICHAAM
Om z'n kinetiscope te verkopen...
...moest Edison natuurlijk wat laten zien. Variété was ideaal.
Een van de vele acts die hij filmde, was die van Miss Annabelle Moore...
...met haar beroemde vlinderdans.
Een jaar na 't uitkomen van deze film...
...kwam Miss Moore in 't nieuws en werd ze Amerika's eerste filmster.
Ze zou naakt hebben gedanst op 'n vrijgezellenfeest van Phineas Barnum...
...de koning van 't Amerikaanse variété.
Moet je nou toch 's kijken.
De politie was getips dat het toetje meer was dan glace surprise en deed 'n inval.
Volgens de pers was 't gevraagd naakt te dansen, maar had ze geweigerd.
Het gaf niets. Haar film schoot van 10 naar 40 dollar.
Ze filmde nooit meer, maar bleef 'n ster.
Zelfs 'n overtreding op de fiets haalde de kranten.
De film gaf iemand een zekere begeerlijkheid.
Het was meteen al bijzonder en verleidelijk...
...om 't menselijk lichaam tot leven te zien komen op 't scherm.
De eerste foto's waren van plekken en mensen.
Plekken waren gemakkelijk, maar mensen bewogen...
...en werden dus schimmen.
De fotografie van toen hield zich bezig met stilstaande beelden.
Fotografen die beweging wilden vastleggen, waren Muybridge...
...en Etienne Jules Marey.
Marey hield zich z'n hele leven bezig met beweging.
Maar Muybridge deed landschappen en rolde er per ongeluk in.
Leland Stanford, ex-gouverneur van Californië en paardengek...
...ging 'n weddenschap aan.
De vraag was of 'n paard in galop ooit vier voeten tegelijk van de grond heeft.
Ik zei van wel. De tekenaars zaten ernaast.
Ik wilde er 'n flink bedrag om verwedden dat ik gelijk had.
Voor 't bewijs schakelde ik Edward Muybridge in.
Een Engelsman die naam had gemaakt als landschapsfotograaf.
Zijn eerste pogingen leverden weinig op.
Ik kon pas na zes jaar innen, nadat ik 'm een paar tips had gegeven.
Ik gaf 'm een goed boek van Marey over het bewegen van dieren.
En Mr. Isaacs van de nieuwe spoorweg...
...bouwde met zijn technische kennis 'n rij camera's...
...en 'n apparaat dat de sluiters automatisch bediende.
Met deze constructie won ik de weddenschap.
We kregen een fotoserie van alles wat voor de camera's langsliep.
Mijn tegenstanders hadden geen been om op te staan.
Ik kon de buit binnenhalen.
Om redenen die alleen hij kent, ging Mr. Muybridge door...
...met 't fotograferen van elk dier dat voor de camera's wilde.
Toen Muybridge de beweging had bevroren...
...stelde 'n schilder hem voor 't procédé terug te draaien.
Vertoon de beeldjes achter elkaar en suggereer zo beweging.
In 1880 had hij zijn Zoopraxiscope klaar...
...een machine die zijn foto's tot leven wekte.
Hij ging op tournee met z'n toverlantaarn en werd een grote sensatie.
In Parijs ontmoette hij Marey, die langs dezelfde lijnen dacht.
Muybridge en ik delen 'n interesse.
Wat ik boeiend vond, was het leven zichtbaar maken.
Ik had al instrumenten en technieken ontworpen om beweging vast te leggen.
Ik liet sporters gestreepte pakken dragen...
...en 'n camera op 'n wagon zetten.
En...
...mijn origineelste vondst:
Het fotografische geweer. Het wapen dat niet doodt.
Ik noem 't chronofotografie. Elk deel van 'n beweging vastgelegd op 'n plaat.
Ik word bij mijn werk gedreven door de wetenschap.
Ik probeer de principes van bewegen te analyseren.
Maar bij Mr. Muybridge weet ik 't niet.
Hij heeft duizenden van die dingen gemaakt.
Ik heb geen idee waarom.
Misschien was 't een schandaal uit zijn verleden.
Toen hij uit de VS thuiskwam, bleek zijn vrouw 'n minaar te hebben.
Uit de relatie was 'n kind geboren.
Op 17 oktober 1874 ging hij naar de man toe.
Hij werd ter plekke gearresteerd en aangeklaagd wegens moord.
Het werd 'n sensatie, vooral toen hij vrijspraak kreeg...
...wegens verminderde toerekeningsvatbaarheid.
Ondanks de vrijspraak kon hij de misdaad eindeloos herbeleven.
Dreef dat hem tot 't herhalen van deze bizarre dingen?
Herbeleefde hij zijn eigen daad tot de uiteindelijke catharsis?
De woede van dat moment stillen, kostte hem 'n half leven.
Muybrudge liet mensen naar film kijken...
...voor de film werd uitgevonden.
Het ging hem om lichamen in beweging.
En daarvan waren grappen, drama en fantasieën te maken.
Edison werd geïnspireerd door Muybridge.
Hij liet het vastleggen van bewegingen verbeteren.
Zijn eerste beelden leken op die van Muybridge.
Alleen zonder de pretentie van wetenschappelijkheid.
De mensen die optraden in zijn kleine, primitieve studio...
...staan op 'n nieuw podium Het filmpodium.
Ja ja, ze zijn sexy, ze zijn risqué, en ze zijn helemaal voor u.
Onder het kijken kunt u uw fantasieën redelijk uitleven.
Maar één hand blijft nodig voor 't draaien.
Maar toen iedereen kon kijken, moesten de beelde worden getemd. Censuur dus.
Fatima had voor de Kinetiscope redelijk doorzichtig gebuikdanst...
...maar voor 't filmscherm waren haar charmes toch iets te gevaarlijk.
Er kwam 'n smaakvolle kruising tussen poststempel en veehek voor.
Dat was nog eens veilig.
Geneerden mensen zich bij deze intieme taferelen?
Daarom zit in veel films een smoes in de vorm van een voyeur.
Daar heb je 'm, rechts.
Vooral mannen konden nu de voyeur uithangen...
...terwijl ze zich geen gluurder voelden.
Het getoonde leek nog steeds veel op variété.
Mannen speelden vaak vrouwenrollen.
Zo konden ze beter het vrouw-zijn belachelijk maken.
En 'n gemend publiek reageert verheugd...
...als de voyeur wordt betrapt en afgestraft.
Net goed.
Het is volgens onze normen niet echt expliciet, maar soms wel direct.
Paste dit wel bij die preutse tijd?
Misschien wel niet. Porno is al eeuwenoud...
...en door de fotografie had het al een flinke impuls gekregen.
Stereoscopie maakte 't nog leuker: Het beeld leek 3D.
Veel erotische foto's van toen imiteren 'n schilderij.
Maar toen kwam er 'n stroom foto's die niet op kunst wilden lijken.
Eugène Pierot, dé pornograaf van rond 1900, maakte zich zorgen.
Hoe kan ik mijn cliënten blijven voorzien...
...van kwalitatief goed materiaal...
...nu al die rommel te koop is?
Eerst overspoelen ze de markt met goedkope kaarten.
Op elke straathoek van Parijs staan bedelaars ze te verkopen.
Nu komen daar nog bewegende beelden bij.
De Cinématographe kan heel levensecht zijn.
Maar de bijkomende kosten!
Een studio, alle decors...
Rome, Susannah en de Oudsten...
...de harem van de sultan.
Gewaagde films raakten in.
Vooral in Frankrijk, waar ze 'n breed publiek trokken.
Maar in 1906 sloegen de moraalridders toe.
In Amerika werden bioscopen bedreigd met sluiting als ze zo doorgingen.
Filmers werkten illegaal verder aan hun 'smokers':
Harde porno, zo genoemd...
...omdat ze werden vertoond op rokerige feesten en in bordelen.
Maar voor 't gewone publiek ging 't niet om wat je zag, maar hoe.
De voyeur stapte over op de telescoop.
Zo haalde je dames pas echt naar je toe.
En dat ging met 'n close-up.
Men leerde snel. Al gauw was uitleg niet meer nodig...
...en kon 'n close-up, goed getimed en gefilmd...
...de actie kon versnellen en de kijker erbij betrekken.
Een goede bokswedstrijd trekt altijd bioscooppubliek.
Boksfilms waren al snel populair, bij vrouwen en mannen...
...maar niet om dezelfde redenen.
Veel vroege films waren explosies van fysieke energie.
Nu 't lichaam filmisch tot leven was gekomen, was er geen houden meer aan.
Al gauw viel er van verfijndere geneugten te genieten.
Raffinement hoorde echt bij de Gibson Girls-stijl in de VS.
Genoemd naar 'n bekende modetekenaar. De mannen weten nog niet hoe 't moet.
Filmacteurs hadden duidelijk 'n subtieler vocabulaire nodig.
Dat is voor 'n groot deel bedacht door één man, Max Linder...
...in de ruim 400 komedies die hij heeft gemaakt.
Voor 't eerst kreeg je met onderacteren 'n geloofwaardig personage.
Linder zat achter de vrouwtjes aan en die keken daar graag naar.
Hij was wat we later 'n filmster zouden noemen.
Herkent u 't?
Charlie Chaplin deed Linder na.
Keaton, Harold Lloyd, Laurel en Hardy namen allemaal iets van hem over.
Vooral zijn talent om zijn waardigheid te bewaren, wat er ook gebeurde.
Na 1918 was de Parijse playboy achterhaald.
De nieuwe komieken kenden hun publiek beter...
...en Linder betaalde als eerste de hoogste prijs.
Hollywood was nu dé plek. Daar probeerde hij 't te maken.
Toen dat mislukte, ging hij terug naar Parijs...
...en pleegde daar samen met zijn jonge vrouw zelfmoord.
Max ontleende zijn elegantie aan Parijs.
In de 19de eeuw was 't de modehoofdstad van de wereld...
...en 't had nog steeds 'n voorsprong.
De ontwerper Paul Poiret was druk bezig met het figuur van de vrouw.
Van antieke beelden heb ik geleerd...
...om één steunpunt te gebruiken: de schouders.
Vóór mij was 't de taille. Altijd de taille.
Mijn japonnen vallen los uit de schouder. Ik laat het middel vrij.
De stof stroomt nu van dit ideale punt, als water uit 'n bron...
...en omhult 't lichaam op volstrekt natuurlijke wijze.
Om zijn werk aan de wereld te tonen, maakte Poiret 'n film.
Alleen deze foto is daarvan over.
De Amerikaanse douane nam de film in beslag op verdenking van obsceniteit.
Moraal en zedigheid zijn mijn vakgebied niet, zei hij.
De vrouw was bevrijd van de tirannie van 't korset.
Z'n dappere en rijke clientèle was hem dankbaar.
Nu konden vrouwen zich bewegen en 'onvrouwelijke' dingen doen.
Hun eerste filmvoorbeeld was de Deense actrice Asta Nielsen.
Het publiek was dol op haar. Je kon je echt met haar identificeren.
Duitse films maakten van Nielsen 'n nieuw soort heldin.
De voorloper van Garbo en Dietrich.
Ze werd zo beroemd dat twintig jaar later...
...Goebbels vergeefs probeerde haar zover te krijgen...
...om voor de nazi's een filmstudio te leiden.
Hier wordt haar minnaar jaloers, maar ze vecht terug.
Ook andere vrouwen vochten. Suffragettes streden voor grondrechten.
Recht op werk, stemrecht. Ze kregen klappen en de camera's keken toe.
Er waren camera's bij de Derby van 1913...
...toen Emily Davidson zich onder 't paard van de koning wierp, en omkwam.
De reactie bleef niet uit. Uit de films blijkt hoe ongerust veel mannen waren.
In deze film uit 't zelfde jaar als Davidsons zelfmoord...
...droomt 'n echtgenoot dat hij premier is...
...en verzint allerlei straffen...
...voor zijn vrouw en haar militante kameraden.
Het vrouwbeeld in Engeland veranderde.
Het protest drong door in de kunst toen Mary Richardson in 'n museum...
...een befaamd naakt beschadigde, de Rokeby-Venus van Vélazquez.
In Parijs dacht Marcel Duchamp langs dezelfde lijnen.
Maar 't resultaat was heel anders: Poiret was bezig met de geklede vorm.
Duchamp wijdde zich aan het naakt.
Mijn uitgangspunt is het naakt zelf.
Mijn naakt is anders dan de klassieke vorm, dat ziet u wel.
Het zit u niet gewoon aan te kijken.
Geïnspireerd door Marey's chronofotografie...
...heb ik 't in beweging gezet.
Door die beweging komen we terecht bij geometrie en wiskunde.
Ik ben de schilderkunst voorbij.
Ik heb 'n machine geconstrueerd.
Andere schilders waren ook bezig. Kubisme, heette de nieuwe generatie.
Etnische kunst was 'n inspiratiebron...
...maar ook fotografie en de film, die het perspectief vervlakte...
...zodat de figuur en de achtergrond één werden.
Ook de Futuristen versneden 't lichaam.
Ze waren geboeid door snelheid en de felle contrasten van 't moderne leven.
De caleidoscopische beelden van de film kwamen in hun werken terug.
Maar Duchamp was te snel voor iedereen.
Weet je wat ze hebben gedaan...
...die barbaren van de Kubistische Salon?
Ze hebben m'n "Naakt dat een trap afloopt" afgewezen.
Ploerten!
Ik ben mijn tijd gewoon vooruit.
Waar ik nu heenga?
Ik ga naar het pissoir.
Toen hij zijn beruchte Pissoir toonde, was 't schandaal nog groter.
Hij had de schilderkunst verre achter zich gelaten.
Andere kunstenaars veroverden toneel, concertzaal...
...nachtclub en natuurlijk ook de film.
In 1914 maakten Russische Futuristen een film:
Drama in het Futuristische Cabaret.
Twee jaar later ontstond in Italië "Futuristisch leven"...
...waarin de schilder Balla verliefd werd op 'n stoel.
De schrijver Maronetti demonstreerde 'n loopje.
Helaas zijn de films verloren gegaan.
We hebben nog wel Légers "Ballet mécanique"...
...vrijwel zonder onderscheid tussen lichaam en machine.
Het is dé kubistische film. Echt bewegend beeld.
Niet alleen de kunst deed vreemd met 't lichaam. De laatste 20 jaar...
...gebeurden er in films nog vreemdere dingen mee.
Het vreemde is de pret waarmee de films het lichaam behandelen als pop.
Maar anders dan bij speelgoed en echte mensen...
...worden deze uit elkaar gehaalde lichamen weer in elkaar gezet.
1914-1918 was voor het menselijk lichaam veel erger.
De werkelijkheid overtroefde weer eens de verbeelding.